«باربد» خنیاگر جاودان ایران باستان
شنبه, ۲۳ آبان ۱۴۰۵
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، دکتر عماد توحیدی آهنگساز، مؤلف، مدرس و نوازنده نامدار دف در این یادداشت با اشاره به شخصیت باربد به عنوان چهره برجسته فرهنگ ایران باستان به نقش او در موسیقی ایران پرداخته است. او در این یادداشت آورده است:
باربد در میان چهره‌های برجسته فرهنگ ایران باستان، جایگاهی ویژه دارد. نام او انگار همزاد موسیقی دربار شاهنشاهی ساسانی، شکوه روزگار خسرو پرویز و سنت دیرینه پیوند شعر و موسیقی ایرانی است. حکیم ابوالقاسم فردوسی در «شاهنامه» داستان ورود او به دربار و رقابتش با سرکش را روایت کرده است. نظامی گنجوی در «خسرو و شیرین»، او را در کنار نکیسا به تصویر کشیده و از مهارت موسیقایی و نغمه های دل انگیزش سخن می‌گوید. منابع تاریخی و ادبی دیگری همچون «غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم» ثعالبی نیز روایت‌هایی درباره زندگی و هنر او نقل کرده‌اند.
با وجود شهرت گسترده باربد، شوربختانه اطلاعات قطعی درباره زندگی شخصی و کارنامه هنری او اندک است. بیشتر گزارش‌های موجود، چند قرن پس از شاهنشاهی ساسانی ثبت شده و برخی از آنها رنگ افسانه به خود گرفته است. ازاین‌رو برای شناخت باربد باید همزمان به ارزش ادبی روایت‌ها و میزان مرجعیت آنها در ترسیم سیر تاریخ موسیقی ایران توجه کرد. چنان چه دانشنامه ایرانیکا، باربد را موسیقیدان و شاعر برجسته دربار خسرو دوم می‌شناسد اما بر ماهیت عمدتاً روایی و افسانه‌ای اطلاعات موجود تأکید می‌کند.
۱. باربد در شاهنامه فردوسی:
یکی از مهم‌ترین روایت‌های مربوط به باربد در بخش پادشاهی خسرو پرویز در شاهنامه آمده است. در این اثر سترگ، باربد رامشگری جوان، جویای نام و تواناست که سودای حضور و هنرنمایی در دربار شهنشاه ساسانی دارد اما سرکش، موسیقیدان برجسته دربار، از ورود او جلوگیری می‌کند، زیرا وجود رقیبی سرآمد چون او را در دربار تاب نمی آورد. باربد اما به‌جای دست شستن از این سودا، ترفندی هوشمندانه می‌یابد. او از برنامه بزم شاه آگاه می‌شود، جامه سبز می‌پوشد و در میان شاخ‌وبرگ سروی در باغ پنهان می‌شود تا در مجالی مناسب خودی نشان دهد.
فردوسی در شرح این پرده می‌سراید:
همه جامه را باربد سبز کرد
همان بربط و رود ننگ و نبرد
سپس باربد بر سرو نشسته چشم به راه می‌ماند تا خسرو به باغ درآید. هنگامی که فرصت دست می دهد، ساز بر کف نخستین نغمه را سر می دهد:
یکی نغز دستان بزد بر درخت
کزان خیره شد مرد بیداربخت
و در ادامه:
سرودی به آواز خوش برکشید
که اکنون تو خوانیش دادآفرید(۱)
در این داستان، سرو سبز تنها جایی برای پنهان شدن باربد نیست بلکه بخشی از سپهر نمادین روایت است. خنیاگری که از ورود به دربار محروم شده، در طبیعت پناه می‌گیرد و از همان‌جا با زبان موسیقی راهی به قلب قدرت می‌یابد.
سه نغمه‌ای که باربد در این هنگامه سر می دهد، عبارت‌اند از:
دادآفرید
پیکار گُرد
سبز در سبز
در روایت فردوسی، اجرای نخستین نغمه موجب شگفتی حاضران می‌شود. شاه فرمان می‌دهد باغ را بکاوند، اما نوازنده را نمی‌یابند. باربد پس، دو نغمه دیگر ساز می کند و سرانجام به حضور شاه می‌رسد.
این بزنگاه را می‌توان نمادی از چیرگی شایستگی بر انحصار دانست. سرکش سرسختانه از جایگاه خود برای جلوگیری از ورود رقیب زبده بهره می‌گیرد اما باربد به جای پذیرش ناکامی، از ذوق و ابتکار خود بهره می گیرد.
۲. باربد و پیوند ساز و آواز:
در داستان فردوسی باربد با ساز خود بربط شناخته می‌شود. این ساز زهی زخمه‌ای در تاریخ موسیقی ایران جایگاهی دیرینه دارد و در سنت‌های موسیقایی ایران و سرزمین‌های پیرامون آن حضور داشته است.
اشارات مهم در روایت شاهنامه این است که او ساز می‌نوازد، آواز می‌خواند و نغمه‌هایی با نام‌های مشخص اجرا می‌کند. بنابراین، تصویر ادبی او به خنیاگری چندوجهی تعلق دارد که میان آهنگسازی، نوازندگی و آواز پیوندی زیباشناختی برقرار می‌کند.هر چند شواهد موجود به قدری نیست که ملودی‌های واقعی باربد را بازسازی کنیم یا بدانیم که بربط او از نظر ساختمان و شیوه اجرا با سازهای امروزی یکسان بوده است.
ارزش شاهنامه در این موضوع در ثبت حافظه فرهنگی ایرانیان از موسیقی‌دانان عصر ساسانی است و مدخلی برای کشف آوانگاری یا شرح فنی موسیقی آن دوران نیست.
۳. باربد در خسرو و شیرین نظامی گنجوی:
اگر فردوسی داستان ورود باربد به دربار را بر بنیاد هماوردی و شرح کامیابی او روایت می‌کند، نظامی گنجوی به جلوه‌های موسیقایی و عاطفی منش او می پردازد.
نظامی در منظومه خسرو و شیرین، باربد را در کنار نکیسا قرار می‌دهد. دو رامشگر چیره دست دربار خسرو پرویز که در اجرای نغمه و آواز شهره آفاقند.
یکی از مشهورترین ابیات نظامی درباره باربد چنین است:
درآمد باربد چون بلبل مست
گرفته بربطی چون آب در دست
و سپس:
ز صد دستان که او را بود در ساز
گزیده کرد سی لحن خوش‌آواز (۲)
تشبیه باربد به «بلبل مست» تصویری شاعرانه از شور، سرزندگی و قدرت آواز او می‌آفریند. بلبل در نهاد شعر فارسی پرنده‌ای است که با نغمه خود بهار، عشق و زیبایی را تداعی می‌کند. نظامی با این تشبیه، موسیقی باربد را از سطح مهارت فنی به قلمرو احساس و زیبایی شناسی می‌برد.
تعبیر «بربطی چون آب در دست» نیز تصویری از تسلط و روانی نوازندگی او ارائه می‌دهد. گویی ساز در دست نوازنده چنان رام است که خنیاگری به‌سادگی و لطافت جریان آب صورت می‌گیرد.
اما بیت دوم اهمیت ویژه‌ای دارد. نظامی می‌گوید باربد از میان صد دستان، سی لحن خوش‌آواز را برگزید.
این اشارت نشان می‌دهد که در تصور نظامی، باربد از مجموعه‌ای گسترده از نغمات برخوردار بوده و اجرای او با انتخاب و ترتیب هنرمندانه آهنگ‌ها همراه بوده است.
باید توجه داشت که «دستان» و «لحن» در زبان موسیقایی و ادبی متون کهن معانی ویژه و گاه گوناگون دارند. ازاین‌رو نباید آنها را بی‌درنگ معادل دقیق اصطلاحات امروزی مانند دستگاه، گوشه یا آهنگ دانست.
۴. سی لحن باربد و نظام موسیقی ساسانی:
یکی از جذاب‌ترین موضوعات درباره باربد، فهرست نغمه‌هایی است که در منابع به او نسبت داده شده‌اند.
نظامی در خسرو و شیرین، نام سی لحن را ذکر می‌کند:
ز بی‌لحنی بدان سی لحنِ چون نوش
گَهی دل دادی و گَه بستدی هوش
در گزارش‌های دیگر نیز از سیصدوشصت آهنگ سخن رفته است. آهنگ‌هایی که گفته می‌شود برای روزهای سال ساخته شده بودند. همچنین در برخی منابع تاریخی از مقام‌های خسروانی یا شیوه‌های موسیقایی شاهی یاد شده است.
عدد سیصد و شصت را باید با حساسیت بررسی کرد و ممکن است روایتی از الگوی جاری موسیقی در دربار ساسانی باشد اما برای احراز این مدعا که باربد دقیقاً سیصدوشصت آهنگ ساخته و یا رده بندی مدونی با این شمار پدید آورده است، شواهد کافی در دست نیست.
بااین‌حال، اهمیت این گزارش‌ها انکارناپذیر است. آنها نشان می‌دهند که در حافظه فرهنگی ایرانیان، موسیقی باربد هنری منظم، متنوع، مدون و مرتبط با مناسبت‌های گوناگون زیست انسان ایرانی بوده است.
در منظومه نظامی نام‌هایی از این دست که منسوب به باربد است دیده می‌شود:
گنج بادآورد
گنج گاو
گنج سوخته
شادروان مروارید
این نامها در بخشی از توصیف نظامی از سی لحن باربد آمده‌اند. برخی از این نامها معانی روشن یا تصویری دارند، اما درباره معنای موسیقایی آنها نمی‌توان بدون شواهد بیشتر داوری کرد یا ملودی، فواصل صوتی یا شیوه اجرایی را استخراج کرد.
ازاین‌رو، این نامها بیش از آنکه نت‌نامه‌ای برای بازسازی موسیقی ساسانی باشند، گواهی ادبی بر شهرت و تنوع نغمه‌های منسوب به باربد محسوب می‌شوند.
۵. باربد و نکیسا؛ دو چهره هنری در جهان نظامی:
در خسرو و شیرین، باربد تنها خنیاگر برجسته روزگار نیست و رامشگری نامور چون نکیسا در کنار اوست.
نظامی در وصف یکی از صحنه‌های موسیقایی منظومه خود می‌سراید:
نکیسا چون زد این طیاره بر چنگ
ستای باربد برداشت آهنگ
در این ابیات، نکیسا با چنگ و باربد با آواز و آهنگ در قالب همنوازی قرار می‌گیرند. این تصویر موسیقی دربار شاه را انحصاری نشان نمی‌دهد بلکه آن را عرصه حضور رامشگران صاحب سبک و تعامل سازها و آوازها معرفی می‌کند. هر چند نمی توان ابیات نظامی را سندی قطعی برای تقسیم وظایف نوازندگان در دربار ساسانی تلقی کرد. نظامی چند قرن پس از خسرو پرویز می‌زیست و صحنه‌های موسیقایی او در چارچوب جهان ادبی، خیال شاعرانه و زیبایی‌شناختی منظومه شکل گرفته‌اند.
۶. باربد در دیگر منابع تاریخی:
برای تکمیل تصویر باربد، باید به منابعی غیر از منظومه‌های فارسی نیز رجوع کرد. ابومنصور ثعالبی در کتاب «غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم»، گزارش‌هایی درباره خسرو پرویز و باربد نقل کرده است. این گزارش‌ها از نظر تاریخی اهمیت دارند، زیرا نشان می‌دهند که روایت‌های مربوط به باربد تنها در سپهر شعر فارسی باقی نمانده‌اند.
در پژوهش احمد تفضلی در دانشنامه ایرانیکا، شماری از این منابع بررسی شده‌اند. از جمله گزارش‌های ابن خردادبه، ثعالبی و برخی نویسندگان و فرهنگ‌نویسان دیگر که ابداع خسروانی را به عنوان یک لحن موسیقایی به باربد نسبت داده و مضمون آن را ستایش خسرو پرویز دانسته‌اند. نمونه‌ای از اشعار منسوب به باربد در «مختار من کتاب اللهو و الملاهی» نقل شده که دکتر شفیعی کدکنی آن را خسروانی دانسته است. جاحظ در «المحاسن و الاضداد» نام سرودی از او به نام «باغ نخجیران» را ذکر می‌کند که در ستایش باغ خسرو پرویز ساخته بود. همچنین به گزارش حمدالله مستوفی باربد ۳۶۰ نوا برای هریک از روزهای سال ساخته بود. کندی اختراع سازهای گوناگون را بدو نسبت می‌دهد و ابن خردادبه روایت می‌کند که باربد ۷۵ آهنگ برای خسرو پرویز ساخته بود.
بیشتر بخوانید:
تضاد هستی‌شناختی میان منطق الگوریتم و شهود موسیقایی
موسیقی به مثابه پناهگاه انسان در عصر تشویش
همسویی روایت ادبی و ساختار موسیقایی
این منابع متعدد در چند موضوع اهمیتی ویژه دارند:
«جایگاه باربد در دربار»: او در روایات کهن به‌عنوان رامشگری سرآمد معرفی می‌شود که به خسرو پرویز دسترسی ویژه داشته است.
«کارکرد اجتماعی موسیقی»: باربد در برخی داستان‌ها نه‌تنها برای سرگرمی شاه، بلکه برای انتقال پیام، بیان سوگ (مرگ شبدیز) یا میانجیگری در مسائل دربار و حتی برای عرض درخواست های شیرین از خسرو از موسیقی بهره می گرفته است.
«ارتباط موسیقی با رویدادهای سالانه»: در منابع متعدد از اجرای سرودها در جشن‌هایی مانند نوروز، مهرگان، آتش، گاهنبارها، فروردگان و همچنین در سور و سوگ سلطنتی یاد شده است.
البته که ارزش هر یک از منابع باید با توجه به زمان نگارش، فاصله عصر نویسنده با دوران شاهنشاهی ساسانی، سوگیری و احتمال خیال پردازی داستانی ارزیابی شود.
۷. فرجام باربد:
یکی از گفتارهای تاثیرگذار درباره باربد به مرگ خسرو پرویز مربوط است. در روایت شاهنامه، هنگامی که خبر مرگ خسرو به باربد می‌رسد، او به سوی تیسفون می‌رود و در سوگ پادشاه خود چامه ای جان سوز و خون چکان می‌سراید. سپس، بنا بر گفتار حماسی فردوسی، انگشتان خود را بریده و سازهایش را به آتش می افکند. این پایان، تصویری بسیار تأثیرگذار از وفاداری باربد به پادشاه هنر دوست و پیوند عاطفی شدید او با مهم ترین شنونده اش می‌سازد. در این روایت، باربد چنان به خسرو وابسته است که با مرگ او، ادامه رامشگری را ناممکن می‌بیند.
اما منابع دیگر روایت‌های متفاوتی درباره فرجام او نقل کرده‌اند. در برخی گزارش‌ها، باربد به دست رقیبی کشته می‌شود و در برخی دیگر، روایاتی با جزئیات متفاوت درباره قتل رقیب یا شاگرد او آمده است. از این رو نمی‌توان روایتی را بدون بررسی بیشتر اسناد تاریخی، واقعیت قطعی دانست.
۸. جایگاه باربد در تاریخ موسیقی ایران:
پژوهش‌های جدید موسیقی ایران، باربد را دستان ساز شاخص سنت موسیقی دربار ساسانی می‌شناسند. دانشنامه ایرانیکا در مدخل تاریخ موسیقی ایران پیش از اسلام، از او در کنار دیگر رامشگران برجسته و روایات برخاسته از دربار شاهنشاهی ساسانی یاد می‌کند.
اما آیا می‌توان باربد را بنیان‌گذار موسیقی ایرانی دانست؟
این گزارش، هرچند در برخی روایت‌ها و نوشته‌های متأخر دیده می‌شود، از منظر تاریخی نیازمند احتیاط بسیار است. موسیقی در ایران پیش از روزگار خسرو پرویز نیز وجود داشته و در آیین‌ها، جشن‌ها و آداب اجتماعی و درباری جریان داشته است.
بنابراین، بهتر که باربد را یکی از سرآمدان موسیقی ایران باستان و نه لزوماً بنیان‌گذار سنت های موسیقایی ایران بنامیم.
اهمیت او در این است که نامش به نمادی از شکوفایی موسیقی در عصر ساسانی تبدیل شده و روایت‌های مربوط به او دانسته های ارزشمندی درباره تصور ایرانیان از جایگاه برتر هنرمند در جامعه فراهم می‌کنند.
باربد هنرمندی وارسته و دارای مشی و منش ادبی_هنری بوده است که شعر و موسیقی سرزمینش را به ساز و کاری برای خلق زیبایی، بیان احساس، حفظ خاطره و پیوند با جهان انسانی بدل کرده بود.
پانوشت:
۱ ). «راه بستن سرکش بر باربد، نواختن سه سرود نهان بر سرو و مهتر شدن او بر رامشگران».
۲ ). «درآمد باربد چون بلبل مست» از منظومه خسرو و شیرین.