در روزگاری که بسیاری از موسیقیهای محلی زیر سایه جریانهای تجاری قرار گرفتهاند و بخش مهمی از هویت خود را با اعمال نظر صاحبان سرمایه تغییر دادهاند، فقدان هنرمندانی چون اسپندار تنها از دست دادن یک نوازنده نیست؛ از دست رفتن بخشی از حافظه فرهنگی یک سرزمین است.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، درگذشت شیرمحمد اسپندار تنها پایان زندگی یک نوازنده نیست؛ وداع با بخشی از حافظه زنده موسیقی نواحی ایران است. هنرمندی که بیش از هفت دهه با نوای دونَلی، فرهنگ، تاریخ و هویت بلوچستان را روایت کرد و بیآنکه آموزش آکادمیک دیده باشد، به یکی از ماندگارترین چهرههای موسیقی بومی ایران بدل شد.
شیرمحمد اسپندار از آن دست هنرمندانی بود که نامش با یک ساز گره خورده است؛ همانگونه که صدای دونَلی، سالها با نام او شناخته میشد. او نه تنها یک نوازنده، بلکه راوی فرهنگی بود که نسل به نسل و سینه به سینه منتقل شده و در روزگار پرشتاب امروز، بیش از هر زمان دیگری به پاسداران واقعی خود نیاز دارد.
موسیقی نواحی ایران همواره بر شانههای هنرمندانی استوار مانده که کمتر در مرکز توجه بودهاند؛ هنرمندانی که بدون امکانات گسترده، بیهیاهو و تنها با عشق به سرزمین و فرهنگ خود، میراثی چندهزارساله را حفظ کردهاند. شیرمحمد اسپندار یکی از شاخصترین این چهرهها بود.
او در سال ۱۳۱۰ در بمپور بلوچستان متولد شد و از همان سالهای نوجوانی مسیر زندگی خود را با موسیقی پیوند زد. علاقه به یادگیری او را به کراچی پاکستان کشاند؛ جایی که تجربههای تازهای اندوخت و پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۳۷، تمام توان خود را صرف موسیقی بومی بلوچستان کرد. سالها با سازهای دونَلی و تکنی به اجرای موسیقی پرداخت و بعدها تمام توان و تمرکز خود را بر دونَلی گذاشت؛ سازی که با نفسهای او جان میگرفت.
شاید یکی از شگفتانگیزترین بخشهای زندگی اسپندار، شیوه آموختن این ساز باشد. او بدون آنکه استادی در کنار خود داشته باشد، تنها با تماشای انگشتان یکی از نوازندگان، فنون نوازندگی دونَلی را فراگرفت. همین پشتکار و استعداد، از او هنرمندی ساخت که بعدها بسیاری، او را مهمترین و شناختهشدهترین نوازنده دونَلی ایران نامیدند.
اما نقش اسپندار تنها به اجرای موسیقی محدود نبود. او ساز دونَلی را نیز میساخت و به خوبی میدانست که اگر ساز از میان برود، صدا نیز خاموش خواهد شد. به همین دلیل، سالها برای حفظ این هنر، انتقال تجربههای خود و زنده نگه داشتن سنتهای موسیقایی بلوچستان تلاش کرد؛ تلاشی که امروز ارزش آن بیش از گذشته آشکار شده است.
حضور در جشنوارههای داخلی و بینالمللی، اجرا در رویدادهای فرهنگی و معرفی موسیقی بلوچستان به مخاطبان خارج از مرزهای ایران، بخشی دیگر از کارنامه درخشان اوست. بسیاری از مخاطبان غیرایرانی، نخستین بار موسیقی بلوچستان را از دریچه هنر و نوازندگی شیرمحمد اسپندار شناختند؛ هنرمندی که با کمترین امکانات، تصویری اصیل از فرهنگ ایران را به جهان عرضه کرد.
در روزگاری که بسیاری از موسیقیهای محلی زیر سایه جریانهای تجاری قرار گرفتهاند و بخش مهمی از هویت خود را با اعمال نظر صاحبان سرمایه تغییر دادهاند، فقدان هنرمندانی چون اسپندار تنها از دست دادن یک نوازنده نیست؛ از دست رفتن بخشی از حافظه فرهنگی یک سرزمین است. موسیقی نواحی ایران، بیش از هر چیز به انسانهایی وابسته است که حاملان این میراثاند و با رفتن هر یک از آنان، بخشی از این گنجینه نیز خاموش میشود؛ مگر آنکه نسلهای بعد راه آنان را ادامه دهند.
شامگاه چهارشنبه ۳۱ تیرماه، شیرمحمد اسپندار در ۹۸ سالگی چشم از جهان فروبست، اما صدای دونَلی که سالها در دستان او جان میگرفت، همچنان در حافظه موسیقی ایران باقی خواهد ماند. نام او برای همیشه با فرهنگ موسیقایی بلوچستان پیوند خورده است؛ هنرمندی که زندگیاش را وقف پاسداری از یک میراث کرد و اکنون خود به بخشی از همان میراث تبدیل شده است.
مینا آتشی