وقتی موزه از تماشای آثار فراتر می‌رود؛ پیوند موسیقی و هنرهای تجسمی
دوشنبه, ۱۸ آبان ۱۴۰۵
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، موزه‌ها دیگر صرفاً مکان‌هایی برای نگهداری و نمایش آثار هنری نیستند؛ بلکه می‌توانند به فضاهایی برای تجربه شکل‌های مختلف هنر تبدیل شوند. در این میان، موسیقی به دلیل ماهیت شنیداری خود، ظرفیت ویژه‌ای برای ایجاد ارتباطی تازه میان مخاطب و فضای موزه دارد.
مجموعه برنامه‌های «موسیقی در موزه» در موزه هنرهای معاصر تهران را می‌توان تلاشی در همین مسیر دانست؛ تجربه‌ای که می‌کوشد موسیقی را از قالب متعارف کنسرت خارج کند و در کنار دیگر فعالیت‌های هنری قرار دهد.
موسیقی؛ بخشی از تجربه بازدید از موزه
تفاوت اجرای موسیقی در موزه با سالن‌های متعارف کنسرت، تنها به تغییر مکان اجرا محدود نمی‌شود. در سالن کنسرت، مخاطب با هدف شنیدن موسیقی حضور پیدا می‌کند، اما در موزه ممکن است فرد برای تماشای آثار تجسمی مراجعه کرده باشد و در جریان بازدید با یک اجرای زنده مواجه شود. همین اتفاق می‌تواند زمینه آشنایی
مخاطبانی تازه با موسیقی را فراهم کند.
از سوی دیگر، هم‌زمانی اجراهای موسیقی با نمایشگاه‌ها این امکان را ایجاد می‌کند که دو شاخه هنری در ارتباط با یکدیگر قرار بگیرند. برای مثال، در برخی برنامه‌ها انتخاب آثار موسیقایی با موضوع یا فضای نمایشگاه ارتباط داشت؛ رویکردی که می‌تواند موسیقی را از یک اجرای مستقل به بخشی از تجربه کلی مخاطب تبدیل کند.
فرصتی برای تجربه‌های تازه موسیقایی
فضای موزه همچنین می‌تواند بستری برای معرفی هنرمندان جوان و تجربه‌های کمتر متعارف موسیقی باشد. مخاطبان موزه لزوماً شنوندگان حرفه‌ای موسیقی نیستند و همین مسئله امکان مواجهه گروه‌های تازه‌ای از مردم با آثار موسیقایی را فراهم می‌کند.
در مقابل، علاقه‌مندان موسیقی نیز می‌توانند از طریق حضور در این برنامه‌ها با فضای هنرهای تجسمی و فعالیت‌های موزه آشناتر شوند. بنابراین، این همکاری ظرفیت شکل‌دادن به مخاطبان مشترک و گسترش ارتباط میان حوزه‌های مختلف هنری را دارد.
از تجربه مقطعی تا برنامه‌ای مستمر
با وجود ظرفیت‌های این تجربه، پرسش اصلی درباره آینده آن است. برگزاری ۱۵ برنامه طی حدود ۹ ماه نشان داد که امکان حضور موسیقی در فضای موزه وجود دارد، اما تداوم چنین برنامه‌ای به تعریف سیاست مشخص، تأمین امکانات فنی و توجه به ویژگی‌های فضای موزه وابسته است.
موزه نباید صرفاً به سالنی متفاوت برای برگزاری کنسرت تبدیل شود و موسیقی نیز نباید نقش عنصری تزئینی در کنار نمایشگاه‌ها را پیدا کند. آنچه اهمیت دارد، شکل‌گیری ارتباطی متقابل میان دو حوزه است؛ ارتباطی که هم به گسترش تجربه هنری مخاطب کمک کند و هم کارکرد فرهنگی موزه را توسعه دهد.
در همین زمینه، دیدگاه اروین صداقت‌کیش، آهنگساز و پژوهشگر موسیقی، درباره تجربه حضور موسیقی در موزه و ظرفیت‌های پیوند میان هنرهای مختلف، در ادامه این گزارش می‌آید؛
اجرای موسیقی در موزه هنرهای معاصر تجربه‌ای متفاوت از ارتباط میان مخاطب و اجراکننده است
آروین صداقت‌کیش، آهنگساز، رهبر ارکستر، محقق و منتقد موسیقی، با اشاره به تجربه اجرای موسیقی در موزه هنرهای معاصر، این فضا را از نظر معماری، ویژگی‌های آکوستیکی و نوع ارتباطی که میان مخاطب و اجراکننده ایجاد می‌کند، متفاوت از سالن‌های متعارف موسیقی دانست و گفت: این موقعیت ظرفیت‌هایی دارد که در مکان‌های معمول اجرای موسیقی کمتر در اختیار هنرمندان قرار می‌گیرد.
صداقت‌کیش با اشاره به ویژگی‌های اجرای موسیقی در فضاهایی مانند موزه هنرهای معاصر اظهار کرد: از نظر من، این تجربه بسیار جالب بود؛ به این دلیل که با فضایی مواجه هستیم که یا تجربه نشده یا دست‌کم برای ما کمتر تجربه شده است. می‌دانیم که موسیقی معمولاً در سالن‌های کنسرت اجرا می‌شود و اغلب مخاطبان برای شنیدن موسیقی به محل مشخصی می‌روند. در این فضاها گروه موسیقی، نوازنده، ارکستر یا هر اجراکننده دیگری در یک سمت قرار می‌گیرد و مخاطبان نیز در سمت دیگر می‌نشینند. این وضعیت، رابطه مشخصی میان مخاطب و اجراکننده ایجاد می‌کند که در واقع شکل معمول ارتباط در اجرای موسیقی امروز است؛ یعنی وقتی به کنسرت می‌روید، با چنین موقعیتی روبه‌رو می‌شوید.
او افزود: در فضاهایی مانند موزه، این رابطه تغییر می‌کند. به‌خصوص در موزه هنرهای معاصر، مخاطبان این امکان را داشتند که در چندین سالن حرکت کنند و موسیقی‌های مختلفی را در زمان‌های متفاوت بشنوند. این موضوع رابطه میان مخاطب و موسیقی را به شکل قابل توجهی تغییر می‌دهد. ممکن است در لحظه اول کسی متوجه این اتفاق نباشد، اما شما می‌توانید هنگام قدم‌زدن و تماشای آثار هنری، همان‌طور که به تابلوهای نقاشی نگاه می‌کنید، موسیقی هم بشنوید. وارد هر سالن می‌شوید، ممکن است چند دقیقه بایستید و به موسیقی گوش دهید و سپس به فضای دیگری بروید.
این آهنگساز با اشاره به تجربه‌های خود در اجرای موسیقی در شرایط مختلف ادامه داد: برای من که تجربه اجرای موسیقی در موقعیت‌های مختلف را داشته‌ام، کاملاً روشن است که این یک تجربه متفاوت از اجرای موسیقی به مفهوم معمول آن است. علاوه بر این، خود فضاهای موزه از نظر آکوستیکی، معماری و ویژگی‌های بصری، موقعیت‌های جالبی دارند که ما معمولاً در آن‌ها قرار نمی‌گیریم.
او برای توضیح این موضوع به یکی از تجربه‌های شخصی خود اشاره کرد و گفت: برای مثال، تجربه اجرای من به‌عنوان رهبر ارکستر در کنار حوض روغن، با آن سقف بلند و ویژگی‌های معماری و دیگر جزئیات فضا، چیزی است که در جای دیگری به دست نمی‌آید. اجازه بدهید مثال مشابه دیگری بزنم؛ مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان ویژگی‌های آکوستیکی خاصی دارد و فضای زیر گنبد آن از نظر صوتی برای بسیاری از موسیقی‌دانان جذاب است. اجرای موسیقی در چنین فضایی آرزوی بسیاری از هنرمندان است، اما به دلیل شرایط خاصی که در کشور ما وجود دارد، امکان اجرای موسیقی در آنجا فراهم نیست. در مقابل، در مکانی مانند موزه هنرهای معاصر چنین امکانی وجود دارد.
صداقت‌کیش با تأکید دوباره بر ویژگی‌های متفاوت این تجربه بیان کرد: به اینها باید ساختار تودرتوی سالن‌ها، نورپردازی، رنگ و فرم فضاها، امکان بسیار آزاد انتخاب زاویه دید برای مخاطبان و … را هم افزود. اگر همه این موارد را در کنار یکدیگر قرار دهم، می‌توانم بگویم این فضا ظرفیت‌هایی دارد که در مکان‌های دیگر کمتر دیده می‌شود.
وی در ادامه با اشاره به تفاوت سالن‌های تخصصی موسیقی و فضاهایی مانند موزه توضیح داد: چنانچه سالنی برای موسیقی طراحی شده باشد، وضعیت آکوستیکی آن تحت کنترل است. چنین سالنی را به‌گونه‌ای طراحی کرده‌اند که هنگام اجرای موسیقی، صدا به بهترین شکل ممکن شنیده شود؛ اما مکان‌هایی مانند موزه اساساً با چنین هدفی طراحی نشده‌اند. بنابراین، حضور در این فضاها یک چالش تجربی ایجاد می‌کند.
او افزود: منظورم این نیست که اجرای موسیقی در چنین فضاهایی خوب یا بد است، بلکه برای من که این نوع چالش‌ها را دوست دارم، تجربه حضور در مکانی که شرایط استاندارد یک سالن موسیقی را ندارد، بسیار جذاب است. اجازه بدهید مثالی بزنم؛ شما در خیابان با شرایط استاندارد رانندگی می‌کنید، جاده آسفالت است و وضعیت مشخصی دارد، اما کسانی که به بیابان می‌روند و در رقابت‌های آفرود شرکت می‌کنند، عمداً وارد شرایط غیرمتعارف می‌شوند تا با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شوند. آن‌ها این تجربه را دوست دارند. برای من نیز حضور در چنین فضاهایی تجربه‌ای جالب بود و از آن چیزهای زیادی آموختم.
این آهنگساز با اشاره به تفاوت رفتار مخاطبان در سالن‌های کنسرت و موزه گفت: در سالن موسیقی، وضعیت قرارگرفتن و نشستن مخاطب مشخص است. مخاطب می‌داند باید روی صندلی بنشیند و هنگام اجرای موسیقی سکوت کند؛ اما در موزه لزوماً چنین شرایطی وجود ندارد.
من این تفاوت و حتی نبودن آن نظم متعارف را نکته منفی‌ای نمی‌بینم. این البته سلیقه شخصی من است؛ چه به‌عنوان مخاطب بخواهم به آنجا بروم و برنامه‌ای را ببینم و چه به‌عنوان اجراکننده یا کیوریتور درگیر اجرا یا چیدمان برنامه باشم.
او ادامه داد: در دو برنامه نخست موزیک تِک، من مخاطب بودم و در یکی از برنامه‌ها حضور پیدا کردم و اجرا را از این زاویه دیدم. در برنامه خودمان نیز علاوه بر اینکه به عنوان رهبر اجراکننده بودم، مسئولیت کیوریتوری برنامه را هم برعهده داشتم. بنابراین، از همه زاویه‌ها ارتباط مخاطب با اجرا را تجربه کردم. درنتیجه حالا از هر زاویه‌ای که به این تجربه نگاه می‌کنم، آن چالش برایم جالب و دوست‌داشتنی است.
صداقت‌کیش یکی دیگر از ویژگی‌های این اجراها را ایجاد ارتباط میان موسیقی و بخش‌های دیگر دنیای هنر دانست و گفت: این اجراها امکان ارتباط با بخش‌هایی از دنیای هنر را فراهم می‌کنند که شاید ا موسیقی‌دان‌ها در شرایط معمول ارتباطی با آن‌ها نداشته باشیم. وقتی وارد موزه هنرهای معاصر می‌شوید، با فضایی روبه‌رو هستید که بیشتر یا اساساً برای هنرهای تجسمی طراحی شده است. در چنین شرایطی، ناگهان با افرادی از دنیای هنرهای تجسمی مواجه می‌شوید که ممکن است در موقعیت‌های معمول هیچ ارتباطی با آن‌ها نداشته باشید. این موضوع نیز از نظر من یک نکته مثبت است.
وی با بیان اینکه نگاه خوش‌بینانه‌ای به این نوع اجراها دارد، اظهار کرد: راستش من نسبت به این اجراها نگاه بسیار خوش‌بینانه‌ای دارم و به همین دلیل هرچه به ذهنم می‌رسد، از نکات مثبت این تجربه است که با شما در میان می‌گذارم.
این هنرمند درباره تأثیر فضای موزه بر نوع دریافت مخاطب نیز گفت: به نظر من حسی که مخاطب در این فضا تجربه می‌کند، با حسی که در سالن کنسرت دارد متفاوت است؛ زیرا سالن یک موقعیت مشخص دارد و مخاطب در آن نوع خاصی از رابطه را با صحنه برقرار می‌کند، اما این فضا چیز دیگری است و مخاطب نوع دیگری از ارتباط را با اجرا شکل می‌دهد. او خیلی وقت‌ها دیگر محدود به آداب سالن نیست.
او برای تشریح این تفاوت به نزدیکی مخاطبان با اجراکنندگان اشاره کرد و افزود: تصور کنید شما در حال اجرا هستید و مخاطب تا لبه سازتان جلو آمده است. ما مجبور شدیم با کشیدن زنجیر، این محدوده را تا اندازه‌ای محدود کنیم تا برخوردی پیش نیاید، اتفاقی نیفتد و مخاطبان با دستگاه‌های صوتی برخورد نکنند یا صدای ناخواسته‌ای ایجاد نشود.
صداقت‌کیش ادامه داد: اگر به خاطر داشته باشید، در لحظه آغاز یکی از اجراها، خوانندگان شروع به حرکت روی شیب ورودی کردند؛ آن‌ها در حالی که آواز می‌خواندند، به سمت پایین حرکت می‌کردند. این نوع تجربه‌ها بسیار متفاوت است. اینکه ناگهان اجراکننده موسیقی در میان مخاطبان قرار بگیرد، تجربه‌ای است که اگرچه کاملاً بی‌سابقه نیست، اما در مقایسه با شکل معمول شنیدن موسیقی، تجربه‌ای کمیاب به شمار می‌رود.
وی با اشاره به تأثیر موقعیت مکانی مخاطبان بر نوع شنیدن موسیقی گفت: تصور کنید افراد در بخش‌های مختلف یک فضای شیب‌دار و پیچیده ایستاده‌اند و صداهای متفاوتی می‌شنوند. کسی که در قسمت بالایی قرار گرفته، ممکن است نوع دیگری از صدا را دریافت کند و فردی که در قسمت پایین ایستاده، صدای متفاوتی بشنود. هر کدام از این افراد هم می‌توانند در طول زمان اجرا جای خود را عوض کنند. به این ترتیب شنونده ممکن است با جابه‌جایی تغییرات صوتی قابل توجهی را تجربه کند. چنین شرایطی در اجرای معمول موسیقی به ندرت اتفاق می‌افتد.
او افزود: در تجربه معمول اجرا، مخاطبان با فاصله و روی صندلی‌های مشخص می‌نشینند، همه‌چیز منظم و مرتب است و اجراکنندگان موسیقی خود را اجرا می‌کنند. پس از پایان برنامه نیز مخاطبان تشویق می‌کنند؛ اما در اینجا چنین اتفاقی لزوماً به همان شکل رخ نمی‌دهد. یکی از مخاطبان می‌آید، دیگری می‌رود و فرد دیگری در فضای اجرا حرکت می‌کند. من حتی نام این وضعیت را بی‌نظمی نمی‌گذارم؛ زیرا اساساً رابطه مخاطب با اجرا و صحنه در این فضا شکل دیگری دارد. این موقعیت، نوعی تعامل جداگانه ایجاد می‌کند.
این آهنگساز در ادامه به تأثیر نزدیکی مخاطبان بر تجربه اجراکنندگان اشاره کرد و گفت: من در سالن‌های زیادی هم به عنوان منتقد اجرا دیده‌ام و هم به‌عنوان رهبر ارکستر اجرا کرده‌ام، اما تاکنون تجربه‌ای نداشته‌ام که فردی درست بالای سر من بایستد و به من خیره شود. در چنین موقعیتی ممکن است به این فکر کنم که آن فرد چه صدایی می‌شنود و آیا باید صدای ارکستر را به شکلی تنظیم کنم که او هم دریافت مناسبی از موسیقی داشته باشد یا اساساً چنین موضوعی اهمیت دارد یا نه.
او ادامه داد: این اتفاق برای من جالب است. برای مثال، هیچ‌وقت برای من به‌عنوان رهبر ارکستر یا برای بسیاری از نوازندگان پیش نیامده که مخاطب تا این اندازه نزدیک شود، روبه‌روی ما بایستد و چشم در چشم ما نگاه کند. در چنین شرایطی می‌توان از واکنش مخاطب دریافت که آیا از چیزی که می‌شنود رضایت دارد، به آن فکر می‌کند، احساسی را تجربه می‌کند یا چیزی از خود به اجراکننده بازمی‌گرداند.
صداقت‌کیش با یادآوری یکی از اجراهای خود در موزه گفت: اگر به خاطر داشته باشید، در اجرای چهارگان سه‌تار، مخاطبان به اندازه‌ای به ما نزدیک بودند که حتی کوچک‌ترین واکنش‌های آن‌ها را می‌دیدم.البته توجه اصلی من به موسیقی بود و نه اینکه بخواهم نگاه کنم و ببینم هرکدام از مخاطبان چه می‌کنند، اما فاصله به اندازه‌ای کم بود که چه بخواهم و چه نخواهم، متوجه اتفاقاتی می‌شدم که در میان مخاطبان رخ می‌داد. حالت چهره آن‌ها و واکنش‌هایشان را می‌دیدم و متوجه می‌شدم نور چگونه بر چهره آن‌ها می‌افتد و چه حالتی پیدا می‌کنند.
وی این تجربه را با اجرا در سالن‌های متعارف مقایسه کرد و افزود: این موضوع با اجرا در تالار وحدت متفاوت است. حتی اگر مخاطب در ردیف اول نشسته باشد، به‌سختی می‌توان چنین واکنش‌هایی را از نزدیک مشاهده کرد. در تالار رودکی ارتباط کمی نزدیک‌تر است، اما باز هم فاصله وجود دارد و نمی‌توان به این شکل متوجه جزئیات واکنش مخاطبان شد. سکوت سالن یا تشویق تماشاگران ممکن است اطلاعاتی به اجراکننده بدهد، اما این اطلاعات به اندازه تجربه‌ای که در موزه شکل می‌گیرد، جزئی نیست.
صداقت‌کیش درباره علاقه خود به تجربه اجرا در فضاهای غیرمتعارف نیز گفت: من به‌طور کلی علاقه دارم در فضاهای متفاوت موسیقی اجرا کنم و تجربه‌های تازه‌ای داشته باشم. در دوره‌های مختلف پیشنهادهایی برای اجرای موسیقی در مکان‌های گوناگون مطرح شده است؛ برای مثال، اجرای برنامه در ساختمان‌های نیمه‌ساخته نیز پیشنهاد شده بود که من از آن استقبال کردم، اما به دلایلی که ارتباطی با من نداشت، این پیشنهادها عملی نشدند.
او با تأکید بر ضرورت گسترش چنین تجربه‌هایی بیان کرد: نکته دیگری که می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است که این نوع برنامه‌ها امکان برقراری ارتباط موسیقی با مخاطبانی را فراهم می‌کنند که احتمالاً برخی از آن‌ها مخاطب معمول موسیقی ما نیستند.
وی افزود: برای مثال، موزه هنرهای معاصر فراخوان یا اعلامی منتشر می‌کند که در فلان روز برنامه موسیقی برگزار می‌شود. افرادی به موزه مراجعه می‌کنند که بسیاری از آن‌ها اگر ما خودمان اعلام کنیم کنسرت داریم، لزوماً برای دیدن همان کنسرت نخواهند آمد؛ زیرا اساساً کنسرت ما موضوع اصلی علاقه آن‌ها نیست. آن‌ها برای دیدن یک رویداد در موزه می‌آیند و همین موضوع اهمیت دارد.
این آهنگساز با اشاره به پیوند میان موسیقی و هنرهای تجسمی در این تجربه اظهار کرد: جدا از این برخوردها، مواجهه با آثار هنرهای تجسمی و قرارگرفتن ماده موسیقی در کنار آن‌ها نیز برای من جالب است. اینکه شما موسیقی را به تابلو تبدیل کرده‌اید و مردم می‌آیند، این تابلوها را تماشا می‌کنند و می‌روند، اتفاق جالبی است. این نوع مواجهه می‌تواند بسیار گسترده‌تر شود و ظرفیت شکل‌گیری تجربه‌های خلاقانه‌تری را دارد.
صداقت‌کیش در پایان خاطرنشان کرد: این تجربه هنوز تازه است و اگر اجازه داده شود که این روند ادامه پیدا کند، ممکن است افراد دیگری با خلاقیت‌های متفاوت وارد شوند و اتفاق‌های بسیار جالب‌تری را رقم بزنند. نمی‌دانم در آینده چنین امکانی فراهم خواهد شد یا نه، اما حدس می‌زنم این فضا ظرفیت آن را دارد که تجربه‌های تازه و خلاقانه‌تری از دل آن شکل بگیرد.