«موسیقی نو» برخورد دوباره با موسیقی است/جزییات اجرای مشایخی در تالار وحدت
سه‌شنبه, ۲۸ مهر ۱۴۰۵
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، نشست خبری «موسیقی نو در ایران» با حضور علیرضا مشایخی، آرش امینی، امین غفاری برگزار شد.
علیرضا مشایخی در این نشست، با اشاره به برنامه‌هایی که برای نهمین فستیوال آماده شده بود، اظهار کرد: حدود ۶۰ برنامه برای فستیوال نهم آماده کرده بودیم. رونمایی کتاب در مکتب تهران نیز هم‌زمان با این برنامه‌ها برگزار شد و برنامه‌های دیگری هم داشتیم، اما همه‌چیز به‌نوعی متوقف شد و برنامه‌ها به سرانجام نرسید.
او با اشاره به سال‌هایی که امکان برگزاری این برنامه‌ها فراهم نشد، گفت: در این هفت سال، فرصتی پیدا کردم تا به کارهای عقب‌افتاده‌ام در ارتباط با فعالیت‌های هنری برسم. به کمک دوستان، این فعالیت‌ها و توضیحات در نهایت به سرانجام رسید.
این آهنگساز با اشاره به انتشار آثارش افزود: لوح فشرده آثارم را سازمان منتشر کرد. همچنین در این مدت، تعداد زیادی از آثارم توسط یکی از بزرگ‌ترین ناشران بین‌المللی و ناشر دوم در فرانسه منتشر شده است. اکنون خیالم راحت‌تر است که بخش قابل‌توجهی از آثارم منتشر شده‌اند.
مشایخی در ادامه، با اشاره به شرایط فعالیت هنری در ایران و آنچه نادیده‌گرفته‌شدن خود می‌دانست، اظهار کرد: نمی‌خواهم خیلی خودمانی بگویم، اما در این جامعه اصراری بر دیده‌نشدن من وجود دارد؛ به تعبیر آمریکایی‌ها، نوعی نادیده‌گرفتن. با وجود این شرایط، من همچنان بر مسیری که انتخاب کرده‌ام پافشاری می‌کنم.
او با اشاره به بازگشت خود به ایران پس از حدود ۳۰ تا ۴۰ سال زندگی در خارج از کشور گفت: اساساً با این نیت به ایران بازگشتم که در محیط موسیقی تحرکی ایجاد کنم؛ به‌ویژه در نسل خودم. در نسل ما دو نفر آهنگسازی می‌خواندیم؛ من و پژمان، هرچند دو سه نفر دیگر هم کمی از ما مسن‌تر بودند. مسیر من و پژمان بسیار متفاوت بود، اما همیشه دوستان خوبی برای یکدیگر بودیم. آخرین بار نیز مدت کوتاهی پیش از فوت او با هم دیدار کردم.
مشایخی با اشاره به تفاوت مسیر هنری خود با هم‌نسلانش افزود: مسیری که من انتخاب کردم، در آن زمان با واکنش‌هایی همراه شد. با این حال، انتخاب من بر اساس دیدگاهی بود که نسبت به موسیقی داشتم و همچنان به آن باور دارم.
این آهنگساز در بخش دیگری از سخنانش به همکاری با نوازندگان برجسته اشاره کرد و گفت: می‌توانم از شانس خودم صحبت کنم. کمتر آهنگسازی این فرصت را داشته است که آثارش در یک شب، توسط نوازنده‌ای در سطح امیر غفاری اجرا شود. پیدا کردن واژه‌ای که بتواند توانایی و جایگاه او را توصیف کند، آسان نیست. غفاری نوازنده‌ای بسیار برجسته است و من از این فرصت برخوردار بوده‌ام که آثارم را با اجرای او بشنوم.
او با اشاره به اینکه در هفته‌های اخیر مجموعه‌ای از آثارش در آمریکا منتشر شده است، توضیح داد که همین موضوع باعث شده بود هنگام صحبت درباره اجرای آثارش، ذهنش به آن مجموعه معطوف شود.
مشایخی در ادامه به مفهوم «موسیقی نو» پرداخت و با اشاره به پیشینه این اصطلاح گفت: برای صحبت درباره موسیقی نو باید ابتدا روشن کنیم که منظورمان از «نو بودن» چیست. موسیقی نو نوعی برخورد دوباره با موسیقی است؛ دیدگاهی که به تفکر در موسیقی اعتقاد دارد.
او با اشاره به تفاوت برداشت‌ها از موسیقی و کاربردهای گوناگون آن در زندگی روزمره اظهار کرد: موسیقی در موقعیت‌های مختلف می‌تواند کارکردهای متفاوتی داشته باشد؛ برای مثال، ممکن است در یک مهمانی کسی پشت میز بنشیند و فرد دیگری برخیزد و برقصد. این هم بخشی از کاربرد موسیقی است، اما وقتی من از موسیقی صحبت می‌کنم، منظورم صرفاً این کاربرد نیست و بحث به نوع نگاه و تفکر درباره موسیقی بازمی‌گردد.
این آهنگساز با اشاره به جایگاه موسیقی در تاریخ و تمدن ایران گفت: بدون رودربایستی، تمدن این مملکت به شکلی غیرعادی رشد کرده است، اما در این مسیر، موسیقی از نظر تاریخی با ضعف‌هایی روبه‌رو بوده است. وقتی درباره موسیقی ایرانی صحبت می‌کنیم، معمولاً به ردیف و روایت‌های مربوط به میرزا عبدالله اشاره می‌شود، اما اگر بررسی تاریخی دقیقی انجام دهیم، پیشینه این بخش از موسیقی به حدود ۱۶۵ سال می‌رسد.
مشایخی در ادامه با اشاره به تفاوت سابقه مطالعات موسیقی در ایران و اروپا، به پژوهش‌ها و بحث‌های تاریخی درباره موسیقی اشاره کرد و گفت که برای شناخت وضعیت موسیقی ایران، باید به چگونگی شکل‌گیری مفاهیم و اصطلاحات آن نیز توجه کرد.
او با یادآوری نمونه‌ای از یک شماره مجله موسیقی وابسته به مؤسسه ماهور که حدود ۳۰ تا ۴۰ سال پیش منتشر شده بود، توضیح داد که در آن شماره، از چند چهره شناخته‌شده موسیقی ایرانی خواسته شده بود بعضی اصطلاحات موسیقی ایرانی را تفسیر و توضیح دهند، اما پاسخ‌های آنان با یکدیگر تفاوت داشت.
مشایخی با اشاره به اینکه اخیراً دوباره آن شماره را دیده است، افزود: اگر اشتباه نکنم، در آن مطلب دو پاسخ وجود داشت که حتی در بیان و تفسیر اصطلاحات نیز با یکدیگر هم‌خوان نبودند.
او این مسئله را نشانه‌ای از مشکلی بنیادی در فضای موسیقی ایران دانست و گفت: این موضوع به یکی از قوی‌ترین عوامل عقب‌ماندن محیط موسیقی ما برمی‌گردد. واژه موسیقی در ایران اساساً تعریف نشده است و تعریف‌نشدن این واژه پیامدهایی دارد که می‌توان درباره آن‌ها صحبت کرد. من فقط یکی دو مورد را به‌عنوان نمونه عرض می‌کنم؛ بقیه بحث در حوصله این جلسه نمی‌گنجد.
مشایخی در این نشست همچنین از مسیری سخن گفت که در فعالیت هنری خود انتخاب کرده است؛ مسیری که از نگاه او، بر ضرورت تفکر درباره موسیقی، بازتعریف مفاهیم و ایجاد تحرک در فضای موسیقی ایران استوار است.
چند اثر برای نخستین بار در این برنامه اجرا می‌شوند
آرش امینی در این نشست با اشاره به قطعاتی که قرار است با ایفای نقش او در این برنامه اجرا شوند، گفت: سه قطعه قرار است با ایفای نقش من در این برنامه اجرا شود. قطعه نخست، کنسرتی برای ویولن و سازهای زهی است که امین غفاری تک‌نوازی آن را بر عهده دارد. معمولاً وقتی از کنسرتو ویولن صحبت می‌کنیم، تصوری از ارکستر و یک ویولن‌نواز در ذهن شکل می‌گیرد، اما در این اثر با ساختارشکنی‌هایی روبه‌رو هستیم که در صورت طرح پرسش‌ها، بیشتر درباره آن توضیح خواهم داد. این اثر ساختاری بسیار متفاوت دارد و آقای غفاری آن را اجرا خواهند کرد.
او ادامه داد: قطعه بعدی نیز پیش از این اجرا نشده و نخستین اجرای آن با افتخار به من سپرده شده است تا بتوانم تفسیر خودم را از این اثر ارائه کنم. قطعه بعدی، اثری برای کوارتت زهی به همراه سازهای ضربی است که آن هم برای نخستین بار اجرا می‌شود. به دلیل پیچیدگی این قطعه، حضور فردی به‌عنوان راهنمای گروه ضروری بوده که من این مسئولیت را بر عهده دارم.
امینی افزود: در بخش پایانی نیز کنسرتو برای ویولا و ارکستر اجرا می‌شود که امین غفاری تک‌نوازی ویولا را در آن بر عهده خواهد داشت. این اثر نیز نخستین اجرای خود را تجربه می‌کند و در آن، گروه سازهای زهی، سازهای ضربی و ساز ویولا حضور دارند.
او در پایان به قطعه «دریا» اشاره کرد و گفت: قطعه دیگری نیز با عنوان «دریا» در برنامه وجود دارد که صرفاً برای سازهای زهی نوشته شده و تک‌نواز ندارد. این‌ها بخش‌هایی از برنامه‌ای هستند که در این اجرا ارائه خواهند شد.
اجرای دو کنسرتو از مشایخی با دو ساز متفاوت، چالش بزرگی است
امین غفاری در این نشست با ابراز خرسندی از حضور در کنار استادان و اجرای دوباره آثار علیرضا مشایخی گفت: باعث افتخار من است که در کنار استادان نشسته‌ام و بسیار خوشحالم که پس از سال‌ها دوباره فرصت اجرای آثار استاد مشایخی را دارم. می‌خواهم توضیح کوتاهی درباره پیشینه خودم و اینکه چندمین بار است افتخار اجرای آثار ایشان را پیدا می‌کنم، ارائه بدهم.
او ادامه داد: زمانی که دانشجوی دانشگاه تهران بودم، کتابی از استاد مشایخی با عنوان «همه آن سال‌های بی‌خاطره» می‌خواندم. آن زمان، برخلاف امروز، ارتباطی با استاد نداشتم و آشنایی من با ایشان به کتاب‌ها، مقاله‌ها و موسیقی‌هایشان محدود می‌شد. همیشه دوست داشتم روزی این افتخار را پیدا کنم که بتوانم آثار ایشان را اجرا کنم. حالا خوشحالم که پس از این همه سال، فکر می‌کنم تعداد دفعاتی که آثار ایشان را اجرا کرده‌ام، به دو رقمی رسیده است؛ چه در زمینه ضبط و چه در اجراهای زنده.
غفاری افزود: از جمله این تجربه‌ها، اجرای کنسرتو ویولن استاد مشایخی و ضبط آن بود که خوشحالم با انتشار آن از سوی انتشارات ماهور، این اثر در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفت. همچنین آثار دیگری از ایشان، از جمله دوئت‌ها، سونات‌ها و کوارتت‌هایشان را اجرا کرده‌ام.
او با اشاره به همکاری در این کنسرت گفت: این بار هم افتخار دارم در کنار آرش امینی عزیز، دوست بسیار نازنین و حرفه‌ای‌ام، و دیگر هنرمندان توانمند حاضر در این کنسرت باشم. نکته‌ای که برای من در این برنامه تازگی و اهمیت ویژه‌ای دارد، اجرای دو کنسرتو است؛ اتفاقی که فکر می‌کنم در دنیا نیز چندان معمول نباشد که یک سولیست در یک کنسرت، دو کنسرتو از یک آهنگساز را اجرا کند؛ آن هم نه با یک ساز، بلکه یک بار با ویولن و بار دیگر با ویولا.
غفاری این تجربه را چالشی برای خود دانست و توضیح داد: این موضوع برای خودم هم چالش بزرگی است. نوازندگان ویولن می‌دانند که برای کنار گذاشتن ساز و برداشتن دوباره آن، به‌ویژه زمانی که قرار است با ساز دیگری اجرا کنند، به زمان نیاز دارند تا با ساز گرم کنند. این کار هم انرژی مضاعفی می‌طلبد و هم به تمرکز ویژه‌ای نیاز دارد. با این حال، وقتی استاد مشایخی این پیشنهاد را مطرح کردند، با کمال میل پذیرفتم و از اینکه این فرصت را دارم، بسیار خوشحالم.
او درباره ترکیب اجرایی این برنامه گفت: در این کنسرت، دو کنسرتو را همراه با ارکستر اجرا می‌کنم. کنسرتو ویولا برای نخستین بار اجرا می‌شود و این اثر را همراه با ارکستر زهی خلیج فارس و گروه کوبه‌ای، به رهبری دوست نازنینم آرش امینی، روی صحنه خواهیم برد. این اثر نیز مانند بسیاری از آثار استاد مشایخی سرشار از تازگی و ساختارشکنی است. امیدوارم اجرایی خوب و شایسته آثار ایشان داشته باشیم.
آثار علیرضا مشایخی جلوتر از روح زمانه خود حرکت می‌کنند
فرزان فرنیا در این نشست با اشاره به آشنایی خود با آثار استاد علیرضا مشایخی گفت: در اواخر نوجوانی، در اوایل دهه ۷۰، این بخت را داشتم که اجرای یکی از قطعات استاد مشایخی را در تهران بشنوم. فکر می‌کنم آن اجرا تنها یک بار در تهران روی صحنه رفت. هرچند قطعه در آن روز برایم بسیار سنگین بود و درک چندانی از آن به دست نیاوردم، اما جرقه‌ای شد که باعث شد در سال‌های طولانی پس از آن، افتخار اجرای آثار استاد مشایخی را به‌عنوان نوازنده سازهای کوبه‌ای داشته باشم.
او ادامه داد: اگر با استاد مشایخی آشنایی داشته باشید، می‌دانید که نگاه ایشان به سازهای کوبه‌ای فراتر از آن چیزی است که پیشینیان در دوره‌های مختلف از این سازها استفاده می‌کردند. برای مشایخی، فکر می‌کنم یک سه‌گوش به‌اندازه یک پیانو ارزشمند است و همان زمان و انرژی‌ای را که برای نوشتن یک نت برای پیانو صرف می‌کند، برای نوشتن یک نت برای سه‌گوش نیز در نظر می‌گیرد؛ با این دقت که آک‌ها و صداها را در کنار یکدیگر بچیند.
فرنیا افزود: در تمام این سال‌ها، نوازندگی و ضبط آثار علیرضا مشایخی باعث شد که گروه کاروان شکل بگیرد. این گروه در ۱۰ سال گذشته چند قطعه منحصربه‌فرد و واقعاً شنیده‌نشده را اجرا کرد. متأسفانه همه‌گیری کرونا فعالیت‌های ما را متوقف کرد تا امروز که من و دوستانم، دیگر نوازندگان آسمان، افتخار داریم در چهاردهم آبان‌ماه، به‌جز قطعه «دریا»، در تمام قطعات حضور داشته باشیم.
او درباره برنامه گروه کاروان در این اجرا گفت: خود گروه کاروان نیز با همان هویتی که از ابتدا شکل گرفته، قطعه «پیچک دوم» را اجرا می‌کند که به نظر من یکی از قطعات متأخر و شنیده‌نشده است. این اثر از نظر من قطعه‌ای بسیار خاص است؛ همان‌طور که هر بار قطعه جدیدی از رضا می‌شنویم، احساس می‌کنیم آن اثر حتی جلوتر از روح زمانه خود با ما صحبت می‌کند.
کنسرت «موسیقی نو در ایران» به همت گروه موسیقی تهران با اجرای آثار علیرضا مشایخی با همراهی ارکستر زهی «خلیج فارس» به رهبری آرش امینی و تک‌نوازی امین غفاری،کوارتت زهی «نماد» به سرپرستی ستاره بهشتی و آنسامبل «کاروان» به سرپرستی فرزان فرنیا روز پنجشنبه ۱۴ آبان ماه ساعت ۲۱:۳۰ در تالار وحدت اجرا خواهد شد.