موسیقی درآمد دارد، هنرمند چه سهمی می‌برد؟
شنبه, ۲۳ آبان ۱۴۰۵
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، در قسمت نخست این پرونده، به حقوق معنوی و ضرورت حفظ نام و هویت خالقان آثار موسیقایی پرداختیم و در این بخش، مسئله سهم اقتصادی هنرمندان از بهره‌برداری آثار را بررسی کردیم. اما حتی روشن بودن حقوق معنوی و مالی نیز بدون امکان اجرای قانون و پیگیری تخلفات کافی نیست.در حالی که موسیقی برای بخش‌های مختلف صنعت سرگرمی و رسانه منبع درآمد است، وضعیت حقوق مالی آهنگسازان، ترانه‌سرایان و دیگر صاحبان آثار در ایران همچنان با پرسش‌های جدی روبه‌روست؛ پرسش‌هایی درباره قراردادها، مجوزها، شیوه محاسبه درآمد و سازوکار پرداخت حق استفاده از آثار .
در اقتصاد موسیقی، تولید یک قطعه تنها آغاز مسیر است. اثری که با صرف زمان، تخصص و هزینه شکل می‌گیرد، ممکن است در موقعیت‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد و هر بار ارزش اقتصادی تازه‌ای ایجاد کند.یک آهنگ می‌تواند در قالب نسخه اصلی منتشر شود، در کنسرتی به اجرا درآید، در یک برنامه تلویزیونی یا فیلم مورد استفاده قرار گیرد، به شکل نسخه‌ای تازه بازتنظیم شود یا در یک محتوای تبلیغاتی به کار گرفته شود. هرکدام از این شیوه‌های بهره‌برداری ممکن است حقوق و مجوزهای متفاوتی را مطرح کند.با این حال، در بسیاری از مناسبات تولید موسیقی، نگاه غالب همچنان به دستمزد اولیه محدود است. گویی با پرداخت مبلغی برای ساخت آهنگ یا نوشتن ترانه، تمام حقوق مربوط به اثر نیز تعیین تکلیف شده است؛ در حالی که دستمزد تولید و واگذاری حقوق مادی دو موضوع یکسان نیستند.ممکن است آهنگسازی برای ساخت یک قطعه مبلغی دریافت کند، اما این پرداخت به‌خودی‌خود مشخص نمی‌کند که حقوق انتشار، تکثیر، استفاده تبلیغاتی، اجرای عمومی یا بهره‌برداری‌های بعدی نیز به‌طور کامل واگذار شده است. پاسخ به این پرسش به مفاد قرارداد و حدود اختیاراتی بستگی دارد که طرفین درباره آن توافق کرده‌اند.همین تفاوت، یکی از نقاط حساس اقتصاد موسیقی ایران است؛ جایی که گاهی قراردادها به‌اندازه کافی روشن نیستند و هنرمند پس از تولید اثر، تصویر دقیقی از حقوقی که واگذار کرده یا همچنان در اختیار دارد، ندارد.
قانون چه حقی برای پدیدآورنده به رسمیت شناخته است؟
قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، در مواد مختلف خود به حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان پرداخته است.بر اساس ماده سوم این قانون، حقوق پدیدآورنده شامل حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و اجرای اثر و حق بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر اوست. ماده پنجم نیز امکان واگذاری استفاده از حقوق مادی به اشخاص دیگر را پیش‌بینی کرده است؛ از جمله برای ضبط صوتی یا تصویری، پخش، نشر، تکثیر و استفاده از اثر در فعالیت‌های تبلیغاتی و تولید آثار دیگر.این مواد نشان می‌دهند که قانون‌گذار، بهره‌برداری اقتصادی از اثر را حقی متعلق به پدیدآورنده دانسته که می‌تواند در چارچوب توافق به دیگری واگذار شود. بنابراین، استفاده از یک اثر موسیقایی صرفاً به دلیل دسترسی به فایل صوتی یا انتشار قبلی آن، به معنای برخورداری آزادانه از تمام حقوق اقتصادی آن نیست. در کنار این قانون، قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲ نیز در زمینه تکثیر و استفاده از آثار صوتی اهمیت دارد. ماده سوم این قانون، نسخه‌برداری، ضبط یا تکثیر آثار صوتی ضبط‌شده را برای فروش، بدون اجازه صاحبان حق یا تولیدکنندگان انحصاری و قائم‌مقام قانونی آنان ممنوع کرده است. با وجود این چارچوب قانونی، مسئله اصلی تنها وجود قانون نیست؛ بلکه چگونگی اجرای آن، آگاهی هنرمندان از حقوق خود و امکان پیگیری تخلفاتی است که در چرخه تولید و انتشار موسیقی رخ می‌دهد.
دستمزد تولید با حق بهره‌برداری یکی نیست
یکی از ابهام‌های رایج در روابط کاری موسیقی، مشخص نبودن مرز میان دستمزد و حقوق مادی اثر است.برای مثال، آهنگسازی را تصور کنیم که ساخت یک قطعه را در ازای مبلغی مشخص می‌پذیرد. آیا این مبلغ فقط هزینه آهنگسازی است یا تمام حقوق مادی اثر را نیز دربرمی‌گیرد؟ آیا سفارش‌دهنده می‌تواند بدون محدودیت زمانی و مکانی، قطعه را در هر نوع تولیدی استفاده کند؟ آیا حق انتشار مجدد، تنظیم تازه یا واگذاری به شخص ثالث نیز در توافق اولیه لحاظ شده است؟بدون پاسخ روشن به این پرسش‌ها، اختلاف میان هنرمند و سفارش‌دهنده دور از انتظار نیست.
در یک قرارداد دقیق باید مشخص شود چه کسی مالک حقوق مادی اثر است، چه نوع استفاده‌هایی مجاز شمرده شده‌اند، مجوز برای چه مدت و در چه محدوده‌ای اعتبار دارد و آیا امکان واگذاری مجدد آن به اشخاص دیگر وجود دارد یا خیر.همچنین باید میان قرارداد ساخت اثر، قرارداد انتشار، قرارداد ضبط و قرارداد واگذاری حقوق بهره‌برداری تفاوت قائل شد. این قراردادها الزاماً یک کارکرد ندارند و نمی‌توان صرف امضای یک توافق برای تولید موسیقی را به معنای واگذاری همه حقوق مربوط به آن دانست.در این میان، جایگاه نوازندگان و خوانندگان نیز باید با دقت بررسی شود. مشارکت در اجرای یک قطعه لزوماً به معنای مالکیت بر آهنگ یا ترانه نیست؛ همان‌طور که مالکیت یک اثر موسیقایی نیز به‌تنهایی تمام حقوق مربوط به اجرای ضبط‌شده یا فایل صوتی نهایی را تعیین نمی‌کند. حقوق هر گروه باید با توجه به نقش، قرارداد و قوانین قابل اعمال بررسی شود.
یک قطعه، چند صاحب حق و چند مسیر درآمد
موسیقی محصول همکاری افراد و مجموعه‌های مختلف است؛ اما همه این مشارکت‌ها از نظر حقوقی یکسان نیستند.آهنگساز ممکن است صاحب حقوق مربوط به آهنگ باشد، ترانه‌سرا حقوق اثر ادبی خود را داشته باشد، خواننده و نوازندگان در اجرای اثر مشارکت کنند و تولیدکننده نیز برای ضبط و انتشار نسخه صوتی هزینه کرده باشد. ناشر یا شرکت موسیقی هم ممکن است بر اساس قرارداد، مجوز بهره‌برداری از اثر را در اختیار داشته باشد.به همین دلیل، در بحث حقوق مالی باید میان خود اثر موسیقایی، متن ترانه، اجرای ضبط‌شده و نسخه نهایی منتشرشده تفاوت قائل شد. درآمد حاصل از هر نوع استفاده نیز ممکن است به حقوق متفاوتی مربوط باشد.برای نمونه، استفاده از یک آهنگ در یک فیلم یا آگهی تبلیغاتی ممکن است نیازمند بررسی حقوق مربوط به آهنگ، ترانه و نسخه ضبط‌شده باشد. اگر قرار باشد همان قطعه با اجرای خواننده‌ای دیگر بازتولید شود، موضوع مجوزها و حقوق موردنیاز می‌تواند متفاوت باشد.
این تفکیک در بسیاری از اختلاف‌های حرفه‌ای اهمیت دارد. گاهی تصور می‌شود کسی که هزینه ضبط یا تولید را پرداخت کرده، به‌طور خودکار مالک تمام اجزای اثر شده است؛ در حالی که پرداخت هزینه تولید، به‌تنهایی پاسخ‌گوی تمام پرسش‌های مالکیت و حدود بهره‌برداری نیست.
درآمد پلتفرم‌ها و سهم نامعلوم صاحبان آثار
گسترش پلتفرم‌های انتشار موسیقی، شیوه دسترسی مخاطبان به آثار را تغییر داده است. اکنون یک قطعه می‌تواند در بسترهای مختلف منتشر شود و از مسیرهایی مانند اشتراک، تبلیغات یا مدل‌های دیگر کسب‌وکار برای پلتفرم‌ها درآمد ایجاد کند.اما در این میان، پرسش مهم آن است که سهم صاحبان حقوق از این درآمد چگونه محاسبه و پرداخت می‌شود.آیا آهنگساز و ترانه‌سرا از تعداد دفعات شنیده شدن اثر خود مطلع می‌شوند؟ آیا مشخص است که درآمد حاصل از پخش چگونه میان پلتفرم، ناشر، شرکت تولیدکننده و صاحبان حقوق تقسیم می‌شود؟ آیا قراردادها امکان دسترسی هنرمند به گزارش‌های مالی و اطلاعات مربوط به میزان استفاده از اثر را فراهم می‌کنند؟
پاسخ به این پرسش‌ها در همه پلتفرم‌ها و قراردادها یکسان نیست. با این حال، نبود شفافیت در گزارش‌دهی و مشخص نبودن سازوکار محاسبه و توزیع درآمد، می‌تواند رابطه میان صاحبان آثار و مجموعه‌های بهره‌بردار را با بی‌اعتمادی روبه‌رو کند.از سوی دیگر، فعالیت در بازارهای بین‌المللی و انتشار آثار در پلتفرم‌های خارج از کشور، موضوع را پیچیده‌تر می‌کند. وضعیت حمایت حقوقی از آثار ایرانی در کشورهای دیگر، نوع قرارداد با ناشر یا پلتفرم و قوانین محل بهره‌برداری، همگی در تعیین حقوق و امکان مطالبه درآمد نقش دارند. بنابراین، نمی‌توان فرض کرد که انتشار یک اثر در یک پلتفرم خارجی، به‌تنهایی تضمین‌کننده دریافت حق‌الامتیاز از تمام بازارهاست.
وقتی استفاده از اثر رایگان تلقی می‌شود
یکی دیگر از مسائل مهم، عادی شدن استفاده از آثار موسیقایی بدون روشن بودن وضعیت مجوز و پرداخت حق بهره‌برداری است.در برخی موارد، قطعه‌ای در یک برنامه، رویداد، محتوای تبلیغاتی یا تولید تصویری استفاده می‌شود، بی‌آنکه مشخص باشد اجازه لازم از صاحبان حقوق دریافت شده است یا خیر. گاهی نیز تصور می‌شود چون نام خواننده یا عنوان قطعه درج شده، استفاده از آن دیگر نیازمند توافق جداگانه نیست.اما ذکر نام هنرمند، جایگزین مجوز بهره‌برداری نیست. معرفی صحیح خالق اثر یک موضوع است و اجازه استفاده اقتصادی از آن موضوعی دیگر.در عین حال، هر نوع استفاده از موسیقی الزاماً مشمول یک قاعده واحد نیست و باید شرایط قانونی، نوع استفاده، قراردادهای موجود و حقوق اشخاص مرتبط بررسی شود. آنچه اهمیت دارد، پرهیز از این تصور است که آثار منتشرشده در فضای عمومی، به دارایی‌های بدون صاحب تبدیل شده‌اند.این نگاه نه‌تنها به زیان هنرمندان است، بلکه در بلندمدت ارزش اقتصادی تولید موسیقی را نیز کاهش می‌دهد. وقتی استفاده از آثار بدون پرداخت یا توافق روشن به یک رویه تبدیل شود، انگیزه سرمایه‌گذاری حرفه‌ای و تولید آثار تازه نیز آسیب می‌بیند.
قرارداد روشن؛ نخستین ابزار دفاع از حقوق مالی
بخشی از مشکلات حقوق مالی موسیقی را می‌توان از مرحله پیش از تولید مدیریت کرد. قراردادهای روشن و قابل استناد، ثبت مشخصات صاحبان حقوق و تعیین دقیق حدود مجوزها می‌تواند از بروز بسیاری اختلاف‌ها جلوگیری کند.در قراردادهای موسیقی لازم است دست‌کم به چند موضوع توجه شود: مبلغ دستمزد و شیوه پرداخت، نوع حقوق واگذارشده، مدت و محدوده جغرافیایی مجوز، امکان استفاده تبلیغاتی، شرایط انتشار مجدد، حق واگذاری به اشخاص ثالث، نحوه محاسبه درآمد و تعهد به ارائه گزارش مالی.همچنین باید مشخص شود اگر اثر در قالبی تازه مورد استفاده قرار گرفت یا درآمدی فراتر از توافق اولیه ایجاد کرد، تکلیف حقوق صاحبان اثر چه خواهد بود.از سوی دیگر، تشکل‌های صنفی می‌توانند با تدوین نمونه قراردادهای تخصصی، ارائه مشاوره حقوقی و آموزش هنرمندان، به شفاف‌تر شدن روابط حرفه‌ای کمک کنند. در این مسیر، همکاری میان آهنگسازان، ترانه‌سرایان، ناشران، تهیه‌کنندگان و حقوقدانان ضروری است؛ زیرا هیچ‌یک از این گروه‌ها به‌تنهایی قادر به سامان دادن تمام ابعاد اقتصاد حقوق موسیقی نیستند.
سهم هنرمند از موسیقی؛ مسئله‌ای فراتر از دستمزد
اقتصاد موسیقی زمانی می‌تواند پایدار باشد که ارزش تولید هنری و حقوق صاحبان آن در تمام مراحل بهره‌برداری به رسمیت شناخته شود. اگر یک اثر بتواند سال‌ها درآمد ایجاد کند، باید سازوکاری روشن برای تعیین سهم صاحبان حقوق آن نیز وجود داشته باشد.نمی‌توان از هنرمند انتظار داشت که با صرف زمان و تخصص، اثری ماندگار تولید کند، اما پس از انتشار، نسبت به سرنوشت اقتصادی آن بی‌اطلاع بماند. همچنین نمی‌توان از مجموعه‌های فعال در صنعت موسیقی خواست بدون توجه به هزینه‌های تولید، سرمایه‌گذاری و توزیع فعالیت کنند. مسئله، ایجاد تعادلی روشن میان حقوق خالقان اثر و حقوق قانونی بهره‌برداران است.
آنچه امروز بیش از هر چیز در این زمینه ضرورت دارد، شفافیت در قراردادها، ثبت حقوق، اطلاع‌رسانی درباره میزان استفاده از آثار و ایجاد مسیرهای قابل دسترس برای مطالبه سهم مالی هنرمندان است.پرسش نهایی این پرونده آن است که با وجود قوانین موجود، چرا صاحبان آثار موسیقایی در بسیاری از موارد برای دفاع از حقوق خود با دشواری روبه‌رو هستند؟
باید توجه و مسئولیت‌پذیری وجود داشته باشد
نصیر حیدریان، رهبر ارکستر، با تأکید بر اهمیت رعایت حقوق مادی و معنوی صاحبان آثار موسیقایی، معتقد است که در کنار قوانین و ضوابط حقوقی، وجدان و مسئولیت اخلاقی هنرمندان نیز در این زمینه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
او در پاسخ به پرسشی درباره ضرورت رعایت کپی‌رایت در اجرای آثار موسیقایی گفت: به نظر من، وجدان انسان در این موضوع بسیار مؤثر است. زمانی که تصمیم می‌گیریم اثری را اجرا کنیم، باید تا حد امکان به صاحب اثر مراجعه کنیم، از او اجازه بگیریم و بررسی کنیم که آیا حق اجرای آن قطعه را داریم یا خیر. این موضوع بخشی از مسئولیت حرفه‌ای هر هنرمند است و باید در تصمیم‌گیری‌های مربوط به انتخاب و اجرای آثار مورد توجه قرار گیرد.
او با اشاره به دسترسی آسان‌تر به آثار موسیقایی در فضای اینترنت افزود: امروزه وب‌سایت‌ها و منابعی وجود دارند که امکان دسترسی به برخی قطعات را فراهم می‌کنند و هنرمندان می‌توانند از این طریق به آثار موردنظرشان دسترسی داشته باشند. البته کیفیت برخی از این منابع چندان مطلوب نیست و ممکن است اطلاعات کامل و دقیقی درباره اثر یا شرایط استفاده از آن ارائه نکنند، اما به هر حال چنین امکاناتی در دسترس هستند.
حیدریان با تأکید بر ضرورت توجه به حقوق صاحبان آثار، در واقع رعایت این حقوق را موضوعی فراتر از دسترسی به یک قطعه یا امکان اجرای آن می‌داند؛ چراکه پیش از هر اجرا، باید نسبت به صاحب اثر و حقی که در قبال خلق آن دارد، توجه و مسئولیت‌پذیری وجود داشته باشد.
در قسمت سوم، به سراغ موانع حقوقی و اجرایی، مسئولیت نهادهای مرتبط و راهکارهای سامان دادن به وضعیت کپی‌رایت در موسیقی ایران خواهیم رفت.