درنگی بر تور «هرجا که تویی»؛ هویت و تبار
سهشنبه, ۲۶ آبان ۱۴۰۵

کیوان یداللهی، پژوهشگر موسیقی در یادداشت اختصاصی به بازخوانی آثار استاد محمدرضا شجریان در تور کنسرتهای اخیر «هرجا که تویی»، بار دیگر همایون شجریان را در معرض مقایسه با پدر قرار داده است؛ انتخابی که پرسشهایی درباره نسبت او با میراث استاد شجریان، هویت مستقل هنریاش و جایگاه آواز در مسیر حرفهای او مطرح میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، آیا همایون شجریان، پس از سالها تلاش برای شکل دادن به هویتی مستقل، تصمیم گرفته بار دیگر خود را در معرض مقایسه قرار دهد؟ این پرسشی است که پساز شنیدن اجراهای اخیر او در تور «هرجا که تویی» بیش از گذشته به ذهن میرسد.
همایون شجریان از ابتدای فعالیت حرفهای خود با واقعیتی دشوار روبهرو بود؛ نامی که پیشاز آنکه فرصت معرفی او را فراهم کند، سایه وزین و البته سنگین یکی از ماندگارترین صداهای تاریخ موسیقی ایران را بر سرش گسترده بود. مقایسه با استاد شجریان، خواهناخواه بخشی از مسیر هنری او شد؛ مقایسهای که جنس و کیفیت صدا، شیوهی آوازخوانی و، بیش از همه، انتخاب آثار و نسبت آنها را با سنت موسیقی ایرانی در بر میگرفت.
همایون کوشید راه خود را پیدا کند. تجربههای متفاوت در انتخاب و اجرای آثار و فاصله گرفتن از الگوهای آشنای پدر، بهتدریج به شکلگیری هویتی مستقل در کارنامهی او کمک کرد؛ هرچند تقریباً هر انتخاب متفاوتی ازسوی او با انتقاد بخشی از مخاطبان روبهرو میشد. در دورههایی نیز فاصلهی سبک و سیاق کار او با پدر چنان بود که اساساً مقایسه بیمعنا به نظر میرسید. حالا اما به نظر میرسد همایون بار دیگر به نقطهای بازگشته که از آن فاصله گرفته بود.
در تور کنسرتهای اخیر او، بخش قابلتوجهی از برنامه به بازخوانی آثار استاد شجریان اختصاص دارد. در اصفهان، از میان یازده قطعهی باکلام، چهار قطعه از آثار استاد و پنج قطعه از کارنامهی خود همایون انتخاب شده بود. در کنار این آثار، «مرغ سحر» و «بیا تا گل» نیز در برنامه قرار داشتند. در این میان «سازوآواز مخالفسهگاه» از جهاتی بیشتر از دیگر قطعهها درخور توجه بود.
بازخوانی آثار استاد شجریان، انتخابی جسورانه است؛ بهویژه هنگامی که خواننده، فرزند صاحب آن آثار باشد و مخاطب نیز نسخهی اصلی را با صدای پدر در حافظه داشته باشد. همایون در مواجهه با این آثار با انتظاری دوگانه روبهروست: از یک سو، وفاداری به اجراهایی آشنا که در حافظهی مخاطبان جا گرفتهاند و از سوی دیگر، ارائهی تفسیری شخصی که هویت مستقل هنریاش را نشان دهد. این چالش در تصنیفها، به دلیل برخورداری از ملودی و ساختار ریتمیکِ تثبیتشده، پیچیدهتر از آواز است؛ چراکه امکان فاصله گرفتن از الگوی اصلی محدود است. در نتیجه، بازخوانی این آثار، بیش از آنکه فرصتی برای گریز از مقایسه باشد، او را بار دیگر در معرض آن قرار میدهد.
همایون شجریان بیتردید از توانمندترین خوانندگان امروز است. با این حال، در سالهای اخیر، سازوآواز جایگاه چندانی در کارنامهی او نداشته است؛ درحالیکه آواز شاکلهی جهانبینی پدر بود و اعتبار هنری او در همین میدان شکل گرفته بود. سازوآواز نهتنها از دشوارترین جلوههای موسیقی ایرانی، بلکه از مهمترین زمینههای بروز خلاقیت، قدرت بداههخوانی و ظرفیتهای فردی یک خواننده است. البته توجه به این عرصه لزوماً به معنای بازگشت به شیوهی پدر یا تکرار تجربههای او نیست؛ همانگونه که استقلال هنری نیز الزاماً در فاصله گرفتن از او معنا نمییابد. بسیاری از علاقهمندان، در کنار استقبال یا احترام به تجربهها و انتخابهای متفاوت همایون، همچنان انتظار دارند او بار دیگر به این عرصه توجه کند و تواناییهای خود را، در قالبی که مجال بیشتری برای بروز ویژگیهای فردی خواننده فراهم میکند، به نمایش بگذارد. البته بازگشت به آواز نیز به معنای رهایی از مقایسه با پدر نیست؛ چراکه این قیاس احتمالاً هرگز همایون را رها نخواهد کرد. با این تفاوت که این بار او میتواند بهجای فاصله گرفتن از این مقایسه، با تکیه بر تواناییها و بیان شخصی خود با آن مواجه شود.
اجرای او در اصفهان، در ۱۴ آبان ۱۴۰۵ ساعت ۲۲، درمجموع موفق بود. رادمان توکلی، مهرزاد اعظمیکیا، مهیار طریحی، حسین رضایینیا، آزاد میرزاپور و مرتضی مؤمنیان، با تار، کمانچه، سنتور، سازهای کوبهای، عود و تنبک، همایون را همراهی کردند. استقبال گسترده از کنسرتهای پرتعداد او و پر شدن سالنهای چندهزارنفری نیز از ارتباط خوب آثارش با مخاطبان حکایت دارد. با این حال، کاستیهایی هم به چشم میخورد ازجمله طولانی بودن دونوازی تنبک و دف که از انسجام کلی برنامه میکاست. هیچ قطعهی تازهای نیز در این برنامه اجرا نشد؛ مسئلهای که نمیتوان آن را بیارتباط با وضعیت امروز موسیقی ایرانی دانست. استاد شجریان از دهه ۱۳۷۰ بارها از کمبود آهنگسازان توانمند و فقدان آثار ارزشمند سخن گفته بودند. اکنون، چند دهه پساز آن هشدارها، بهسختی میتوان از اثری تازه و درخور توجه در موسیقی ایرانی نام برد.
اهمیت این اجراها را البته نباید صرفاً در کیفیت بازخوانی چند اثر جستوجو کرد. مسئلهی مهمتر، نسبتی است که همایون با شیوهی پدر برقرار میکند. جهان هنرمند بزرگ، صرفاً مجموعهای از آثار و اجراهای ثبتشده نیست؛ ظرفیتی زنده است که میتواند در نسلهای بعد تداوم یابد و در مواجهه با مخاطبان و زمانهای تازه، معنای دوباره پیدا کند. تأکید همایون بر بازخوانی این آثار را نیز میتوان از همین منظر نگریست.
با این همه، پرسش آغازین همچنان باقی است: آیا این بازگشت، تلاشی است برای بازتعریف نسبت همایون با میراث همایونِ پدر، یا صرفاً یک ادای دین است به آثاری که همچنان در حافظهی جمعی ما زندهاند؟ همایون حق دارد مسیر هنری مستقل خود را دنبال کند اما تواناییهای کمنظیر او شاید فرصتی بینظیر برای بازگشت جدیتر به عرصهی آواز ایرانی باشد، عرصهای بیرمق که امروز، شاید بیش از تمام اعصار، به چهرهای نیاز دارد تا جانی دوباره به آن ببخشد. آیا این بار نوبت شجریان پسر است که پرچم «بازگشت»[1] را برافرازد؟ پاسخ به این پرسشها را نه در یک تور کنسرت، بلکه در ادامه مسیر هنری همایون شجریان باید جستوجو کرد.
[1] . اشاره به جریان «بازگشت در موسیقی ایرانی» و نقش محوری محمدرضا شجریان بهعنوان خوانندهی پرچمدار این جریان. رویکرد «بازگشت» با هدف احیا و بازشناسی سنتهای موسیقایی دورهی قاجار و بازگشت به ردیف موسیقی ایرانی شکل گرفت. تأسیس مرکز حفظ و اشاعهی موسیقی در سال ۱۳۴۷ به ابتکار داریوش صفوت و زیرنظر نورعلی برومند نقش اصلی در شکلگیری و گسترش این جریان داشت.