به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، جشنواره موسیقی نواحی ایران پس از نزدیک به سه دهه فعالیت، فراز و فرودهای متعددی را پشت سر گذاشته است؛ رویدادی که با هدف معرفی و پاسداشت موسیقی اقوام ایرانی شکل گرفت، اما در سال‌های گذشته با تغییر محل برگزاری، تجربه برگزاری منطقه‌ای و وقفه‌هایی در مسیر خود روبه‌رو شد. هجدهمین دوره جشنواره در حالی قرار است در کرمان برگزار شود که مرور تجربه دبیران دوره‌های گذشته می‌تواند فرصتی برای بررسی دستاوردها، چالش‌ها و مسیر پیش‌روی این رویداد فراهم کند.
موسیقی نواحی ایران بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی این سرزمین است؛ میراثی که در زبان‌ها، آیین‌ها، روایت‌ها، شیوه‌های زندگی و سازهای بومی مناطق مختلف ریشه دارد. جشنواره موسیقی نواحی نیز با هدف معرفی این تنوع و فراهم کردن بستری برای حضور هنرمندان مناطق مختلف کشور شکل گرفت و طی سال‌های فعالیت خود به یکی از رویدادهای شناخته‌شده موسیقی ایران تبدیل شد.
کرمان در بخش مهمی از تاریخ این جشنواره جایگاه ویژه‌ای داشته است؛ با این حال، مسیر برگزاری آن همواره یکسان نبوده است. پانزدهمین دوره جشنواره در سال ۱۴۰۱ به میزبانی گرگان برگزار شد و در سال ۱۴۰۲، شانزدهمین دوره با رویکردی منطقه‌ای و در پنج منطقه کشور شکل گرفت؛ تجربه‌ای که قرار بود امکان مشارکت گسترده‌تر استان‌ها را فراهم کند.
در کنار مسئله میزبانی، یکی از چالش‌های اصلی جشنواره، چگونگی حفظ اصالت موسیقی نواحی در کنار معرفی استعدادهای تازه است. موسیقی‌های بومی تنها مجموعه‌ای از قطعات و شیوه‌های نوازندگی نیستند، بلکه با آیین‌ها، روایت‌های شفاهی و زندگی اجتماعی مردم پیوند دارند. از این رو، جشنواره زمانی می‌تواند نقش مؤثری در پاسداشت این میراث داشته باشد که علاوه بر اجرای صحنه‌ای، به مستندسازی، انتقال تجربه میان نسل‌ها و معرفی زمینه‌های فرهنگی هر موسیقی نیز توجه کند.
هفدهمین دوره جشنواره نیز با وقفه‌ای ناشی از حادثه انفجار بندر شهید رجایی روبه‌رو شد؛ اتفاقی که به گفته مسئولان، برگزاری آن دوره را ناتمام گذاشت. اکنون با برنامه‌ریزی برای هجدهمین دوره در کرمان، مسئله بازگشت جشنواره به خاستگاه اصلی خود و چگونگی تثبیت آن در سال‌های آینده دوباره مطرح شده است.
در چنین شرایطی، گفت‌وگو با دبیران دوره‌های گذشته می‌تواند فراتر از مرور خاطرات، به بررسی تجربه‌های اجرایی و تصمیم‌هایی اختصاص یابد که مسیر جشنواره را شکل داده‌اند؛ از شیوه انتخاب هنرمندان و ترکیب بخش‌های مختلف تا تغییر محل برگزاری، ارتباط با جوامع محلی، حمایت از پیشکسوتان و ایجاد فرصت برای نسل جوان.
مرور این تجربه‌ها همچنین می‌تواند به روشن شدن پرسشی اساسی کمک کند: جشنواره موسیقی نواحی پس از سال‌ها برگزاری، تا چه اندازه توانسته است از یک رویداد چندروزه فراتر برود و به برنامه‌ای مستمر برای حفاظت، معرفی و انتقال موسیقی‌های بومی ایران تبدیل شود؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند بررسی دستاوردهای هر دوره و شنیدن روایت کسانی است که در مقاطع مختلف مسئولیت هدایت این رویداد را بر عهده داشته‌اند.
گردهم‌آوردن موسیقی اقوام ایران به‌عنوان یک دارایی ملی اهمیت دارد
ایرج نعیمایی، دبیر پیشین جشنواره موسیقی نواحی و عضو شورای سیاستگذاری هجدهمین جشنواره نواحی، با اشاره به اهداف اولیه شکل‌گیری این جشنواره، بر ضرورت گردهم‌آوردن موسیقی اقوام مختلف ایران، ایجاد فرصت تبادل میان هنرمندان و تداوم برگزاری این رویداد در یک شهر مشخص تأکید کرد.
نعیمایی با اشاره به ساختار موسیقی ایران گفت: در کشور ما به‌طور کلی دو نوع موسیقی رایج است. یک نوع، موسیقی ردیفی و دستگاهی است که از آن به‌عنوان موسیقی ملی کشور یاد می‌کنیم. این موسیقی مبتنی بر زبان فارسی و ادبیات کلاسیک ایرانی است و لحن و لهجه محلی و گویشی ندارد.
او افزود: نوع دیگر موسیقی ما، موسیقی مقامی یا نواحی است که بر پایه گویش، لهجه و ساختار فرهنگی اقوام مختلف شکل گرفته است؛ از کردها و بلوچ‌ها گرفته تا بختیاری‌ها و دیگر اقوام ایرانی. این بخش از موسیقی کشور به لحاظ تنوع، حجم و کیفیت بسیار گسترده و غنی است و هر قوم موسیقی مختص به خود را دارد.
وی ادامه داد: این تفاوت‌ها در سازها، شیوه سازسازی، آواز، فرم و شکل ارائه موسیقی و حتی پوشش هنرمندان نمود پیدا می‌کند. برای مثال، لباس‌های کردی با لباس‌های خراسانی تفاوت دارد؛ همان‌طور که گویش‌ها و سازهای این مناطق نیز با یکدیگر متفاوت‌اند. از این جهت، ایران از جمله کشورهایی است که تنوع قومی و موسیقایی گسترده‌ای دارد.
نعیمایی با اشاره به ضرورت گردهم‌آوردن این تنوع موسیقایی اظهار کرد: اقوام مختلف ایران از نظر زبان، گویش، شیوه خواندن و حتی مقام‌هایی که اجرا می‌کنند، تفاوت‌های مشخصی دارند. بنابراین، داشته‌های موسیقایی ما بسیار گسترده است و ضرورت دارد این مجموعه‌ها در مقطعی در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا امکان تبادل و تأثیرگذاری متقابل میان آن‌ها فراهم شود.
او گفت: باید فرصتی وجود داشته باشد تا هرکدام از این موسیقی‌ها بتوانند خود را به نمایش بگذارند و غنا و توانمندی موسیقی ایران در یک مجموعه دیده شود. به اعتقاد من، همین موضوع به‌خودی‌خود اهمیت دارد؛ حتی اگر هیچ هدف دیگری برای جشنواره در نظر نگیریم، گردهم‌آوردن این موسیقی‌ها به‌عنوان بخشی از دارایی ملی کشور، اقدامی بسیار ارزشمند است.
این دبیر پیشین جشنواره موسیقی نواحی درباره ضرورت برگزاری این رویداد خارج از تهران بیان کرد: موسیقی ردیفی و دستگاهی اگر قرار باشد در قالب رویدادی ملی معرفی شود، می‌تواند در مراکز اصلی فرهنگی کشور مانند تهران یا مشهد برگزار شود؛ اما موسیقی نواحی یا مقامی ضرورت دارد خارج از تهران و در بستر جغرافیایی و فرهنگی خودش مورد توجه قرار بگیرد.
وی کرمان را یکی از استان‌های دارای ظرفیت برای میزبانی این رویداد دانست و افزود: از همان ابتدای طراحی جشنواره، نگاه ما این بود که این رویداد در یک استان و به‌صورت متمرکز برگزار شود؛ همان‌طور که در دنیا نیز بسیاری از جشنواره‌های معتبر به یک شهر مشخص هویت پیدا می‌کنند و در همان شهر تداوم می‌یابند.
نعیمایی ادامه داد: متأسفانه در دوره‌های بعد تغییراتی ایجاد شد و جشنواره به استان‌های دیگر رفت که از نظر من، این جابه‌جایی‌ها به روند آن آسیب زد. ظاهراً دوباره قرار است جشنواره به کرمان بازگردد. امیدوارم این اتفاق به شکلی دنبال شود که امکان برنامه‌ریزی درازمدت، ایجاد دبیرخانه دائمی و فعالیت مستمر آن فراهم شود؛ چراکه این موارد برای موسیقی کشور ضرورت دارد.
او با اشاره به اهدافی که در دوره مسئولیت خود دنبال می‌کرد، گفت: یکی از اهداف اصلی من و مجموعه‌ای که در آن زمان مسئولیت برگزاری جشنواره را برعهده داشت، این بود که هنرمندان موسیقی نواحی در کنار یکدیگر قرار بگیرند، فعالیتشان تداوم داشته باشد و آثار و توانمندی‌هایشان در معرض دید قرار بگیرد. این گردهمایی هم امکان تبادل تجربه میان هنرمندان را فراهم می‌کرد و هم فرصتی بود تا توانایی‌های آن‌ها شناخته شود.
وی افزود: در چنین فضایی، هنرمندانی که توانمندی بیشتری دارند، مورد توجه قرار می‌گیرند و می‌توانند به الگویی برای دیگران تبدیل شوند. این روند در نهایت به رشد و ارتقای سطح موسیقی کشور کمک می‌کند.
نعیمایی همچنین با تأکید بر اهمیت ارتباط میان نسل‌های مختلف موسیقی اظهار کرد: یکی از موضوعات مهم برای من این بود که جوانان و نسل‌های بعدی موسیقی در کنار نسل‌های پیشین حضور پیدا کنند و امکان رشد و بالندگی آن‌ها فراهم شود. بسیاری از هنرمندانی که در دوره‌های ابتدایی جشنواره حضور داشتند، در همین فضا فرصت معرفی و فعالیت بیشتری پیدا کردند. به همین دلیل، معتقدم جشنواره باید بتواند ارتباط میان نسل‌های مختلف موسیقی را حفظ کند.
این هنرمند در ادامه، درباره مسئولیت جشنواره در قبال هنرمندان پس از پایان هر دوره گفت: شاید جشنواره از این نظر مسئولیت مشخص و مستقیمی نداشته باشد، اما تلاش ما این بود که محصولات جشنواره و آنچه در جریان این رویداد ارائه می‌شود، به شکل مطلوب در دسترس قرار بگیرد تا دیگران نیز بتوانند از آن استفاده کنند و زمینه رشد و آگاهی بیشتر فراهم شود.
او افزود: حضور هنرمندان در جشنواره، توجه به پژوهش، آموزش، تولید اثر و کمک‌هایی که از سوی جشنواره صورت می‌گیرد، همگی می‌توانند برای هنرمندان و هنر کشور مؤثر و تشویق‌کننده باشند و به رشد این حوزه کمک کنند.
نعیمایی در پایان خاطرنشان کرد: البته همچنان جای حمایت‌های مادی و معنوی بیشتری از هنرمندان وجود دارد. می‌شد و می‌شود حمایت‌های گسترده‌تری از این هنرمندان صورت بگیرد، اما متأسفانه شرایط کشور ما به‌گونه‌ای نبوده که امکان حمایت بیشتر از آنچه تاکنون رایج بوده، فراهم شود.